كتابت را كه حمزهء اصفهانى در كتاب خود التنبيه على حدوث التصحيف از محمّد موبد معروف به ابو جعفر متوكل كه در سال 250 هجرى زنده بوده نقل كرده است مربوط به عصر زردشتى ساسانيان است . خط پهلوى را موبدان زردشتى به كار مىبردند و جنبهء دينى زردشتى داشته است و فقط گروه معدودى آن را مىدانستند . و مىتوانسته‌اند بخوانند و بنويسند . اين خط و زبان مانند خط و زبان سغدى يا طبرى يا خوزى و غيره بوده و حالت عمومى نداشته است . به‌نظر نگارنده در هر ناحيه‌اى مردم به خط رايج در همان ناحيه زبان فارسى يا زبان محلى را مىنوشتند . مثلا يهوديان به خط عبرى و به زبان فارسى مىنوشتند كه نمونهء آن در دست است يا سغديان يا خوارزميان غير از لهجهء معمول خودشان به احتمال زياد زبان فارسى را به خط خودشان مىنوشتند ولى ما نمونه‌اى از آن در دست نداريم و نيز ممكن است گروهى زبان فارسى را به خط پهلوى و ديگر خطهاى رايج در ناحيهء خود مىنوشتند كه نمونه‌هاى آن در دست نيست . جالب اينكه تخاريان زبان فارسى را به خط تخارى مىنوشتند اگرچه ايران‌شناسان نوشته‌اند كه زبان تخاريان فارسى نيست بلكه يكى از زبان‌هاى ايرانى است امّا متن كوچكى از خط و زبان تخارى كه همان زبان فارسى است در اختيار نگارنده هست كه هنوز آن را بطور كامل نشكافته‌ام . از كتابهائى كه در قرن دوّم هجرى به زبان فارسى نوشته شده است كتابى بوده از بهافريد بن ماه فروذين از اهالى نيشابور كه ادعاى پيغمرى كرد و ابو ريحان بيرونى دربارهء وى مىنويسد : « كتابى به فارسى براى امت خود ترتيب داد . . . چون ابو مسلم خراسانى به نيشابور آمد . . . او را در جبال بادغيس بيافتند و ابو مسلم وى را با هركه از پيروانش يافت بكشت . . . خادم بها فريد ايشان را اعلام كرده كه در حالى كه بها فريد بر يابوئى سوار بود به آسمان صعود كرد و زود باشد كه بسوى اصحاب خود نزول كرده از دشمنان خود انتقام بكشد » « 1 » . ابو مسلم خراسانى در سال 137 هجرى كشته شد و اگر بها فريد كتاب خود را ده سال پيش از كشته شدن ابو مسلم نوشته باشد بايد تأليف كتاب بها فريد را در حدود 127 هجرى به حساب آورد و در اين سال‌ها اين تنها كتابى نبوده كه به فارسى نوشته شده است و يقينا در اين سالها و قبل از آن كتابهاى ديگرى به زبان فارسى نوشته شده بود كه ما از آنها بىخبريم .

--> ( 1 ) . آثار الباقيه ، تأليف ابو ريحان بيرونى ، صص 5 - 314 ، ترجمهء اكبر داناسرشت ، چاپ سوم ، 1363 .